Pengendalian bahan kimia dan keselamatan makmal

Halaman ini merangkumi satu standard kandungan Tingkatan 4: pengendalian bahan kimia dan keselamatan makmal. Keselamatan bukan sekadar akal sehat yang boleh diabaikan, peperiksaan mengujinya sebagai satu set peraturan jelas yang boleh anda justifikasikan. Tabiat paling penting bagi standard ini ialah menulis setiap jawapan keselamatan sebagai peraturan yang dipasangkan dengan sebabnya, kerana peraturan sahaja jarang mendapat markah penuh.

Peraturan yang mesti anda tahu

Pelajari peraturan pengendalian dan keselamatan ini, dan bersedia memberi sebab bagi setiap satu:

• Baca label dan simbol bahaya sebelum guna, supaya anda tahu bahaya dan cara betul mengendalikan bahan kimia.
• Jangan sekali-kali merasa bahan kimia, dan hidu hanya dengan mengipas wap ke arah hidung menggunakan tangan, supaya anda tidak diracun atau dikuasai wasap pekat.
• Pakai gogal keselamatan (dan apron jika perlu), untuk melindungi mata daripada percikan bahan kimia menghakis.
• Kendalikan bahan menghakis, toksik atau mudah terbakar dengan berhati-hati dan guna kebuk wasap untuk gas toksik atau mencekik, supaya gas berbahaya tidak disedut.
• Tambah asid ke dalam air, bukan air ke dalam asid, apabila mencairkan asid pekat, kerana pencairan membebaskan haba, dan menambah asid ke dalam air menyebarkan haba itu dengan selamat.
• Jauhkan cecair mudah terbakar daripada nyalaan terbuka, dan ikat rambut panjang serta pakaian longgar berhampiran penunu Bunsen, supaya ia tidak terbakar.
• Lupuskan bahan kimia seperti diarahkan, bukan ke dalam sinki, untuk mengelakkan bahaya kepada manusia dan alam sekitar.
• Basuh tangan selepas eksperimen dan bersihkan sebarang tumpahan dengan segera, untuk mengelakkan sentuhan atau pencemaran yang tidak sengaja.

Simbol bahaya

Anda harus mengenali simbol amaran bahaya yang lazim dan apa yang diberitahu setiap satu: menghakis (menyerang kulit, mata dan logam), toksik (boleh menyebabkan kematian atau kemudaratan serius jika ditelan, disedut atau diserap), mudah terbakar (mudah terbakar), pengoksida (membekalkan oksigen dan menghebatkan api), berbahaya/merengsa (menyebabkan kemerahan atau lepuh), dan letupan. Membaca simbol memberitahu anda langkah berjaga-jaga yang perlu diambil sebelum anda membuka botol, contohnya, simbol menghakis bermaksud gogal dan sarung tangan, dan simbol mudah terbakar bermaksud jauhkan daripada nyalaan.

Tabiat peraturan + sebab. Untuk setiap markah, tulis “peraturan supaya sebab”. “Pakai gogal untuk melindungi mata daripada percikan menghakis.” “Guna kebuk wasap supaya gas toksik tidak disedut.” “Halakan mulut tabung uji yang dipanaskan jauh daripada orang supaya cecair panas tidak memercik ke sesiapa.”

Contoh penyelesaian

Soalan. Seorang pelajar mesti mencairkan asid sulfurik pekat dan memanaskan asid cair itu dengan perlahan. Asid pekat itu menghakis dan pencairannya sangat eksotermik, membebaskan kira-kira 65 kJ haba bagi setiap mol asid. Nyatakan dua peraturan keselamatan untuk tugas ini, setiap satu dengan sebabnya, dan terangkan cara betul mengadun asid dan air.

Langkah 1, Kenal pasti bahaya. Asid itu menghakis (kerosakan kulit dan mata) dan pencairan itu eksotermik (membebaskan haba, jadi campuran boleh menjadi panas dengan tiba-tiba dan memercik).

Langkah 2, Beri peraturan dengan sebab bagi bahaya menghakis. Pakai gogal keselamatan dan sarung tangan supaya mata dan kulit dilindungi daripada percikan menghakis.

Langkah 3, Beri peraturan dengan sebab bagi bahaya haba. Tambah asid perlahan-lahan ke dalam air sambil dikacau, jangan sekali-kali air ke dalam asid supaya haba yang dibebaskan (sekitar 65 kJ mol⁻¹) disebarkan melalui isipadu air yang lebih besar dan campuran tidak mendidih serta memercikkan asid.

Jawapan. Pakai gogal dan sarung tangan (lindungi mata/kulit daripada asid menghakis); tambah asid ke dalam air perlahan sambil dikacau (menyebarkan haba eksotermik dengan selamat dan mengelakkan percikan). Panaskan perlahan pada nyalaan rendah atau kukus air, bukan dengan hebat.

Soalan latihan

Soalan. Seorang pelajar memanaskan cecair mudah terbakar dalam bikar terbuka terus di atas nyalaan penunu Bunsen, dengan rambut panjang tidak diikat. Kenal pasti dua perkara yang tidak selamat tentang ini, dan bagi setiap satu beri amalan yang betul bersama sebabnya.

Jawapan. (1) Memanaskan cecair mudah terbakar terus di atas nyalaan terbuka tidak selamat kerana wapnya boleh terbakar; amalan yang betul ialah memanaskannya dalam kukus air supaya tiada nyalaan terbuka berhampiran wap mudah terbakar. (2) Rambut panjang yang dibiarkan tidak diikat berhampiran nyalaan tidak selamat kerana ia boleh terbakar; amalan yang betul ialah mengikat rambut supaya ia tidak sampai ke nyalaan. (Mana-mana mata juga boleh menyebut memakai gogal untuk melindungi mata.)

Petua peperiksaan

Pemeriksa mencari sebab, bukan sekadar peraturan. Jawapan satu perkataan seperti “gogal” atau “kebuk wasap” biasanya tidak mendapat apa-apa; “pakai gogal untuk melindungi mata daripada percikan menghakis” mendapat markah. Apabila soalan berkata “terangkan” atau bertanya “mengapa”, sebab itulah jawapannya. Padankan langkah berjaga-jaga dengan bahaya khusus yang dinamakan dalam soalan, menghakis → gogal dan sarung tangan; gas toksik → kebuk wasap; mudah terbakar → jauhkan daripada nyalaan; cecair panas → halakan jauh daripada orang. Jika anda diminta simbol bahaya, terangkan kedua-dua simbol dan apa yang diamarankannya.

Apabila berlaku kemalangan kecil

Standard ini juga menjangka anda tahu tindakan pertama yang munasabah apabila berlaku kemalangan kecil. Jika bahan kimia terpercik pada kulit atau mata, bilas kawasan itu dengan banyak air paip yang mengalir dengan segera dan maklumkan kepada guru, supaya bahan kimia dicairkan dan dibuang sebelum ia mencederakan. Jika bahan tumpah, beritahu guru dan bersihkannya mengikut arahan, bukan dengan tangan kosong. Menyebut “beritahu guru” dan “bilas dengan air” bersama sebabnya ialah cara mudah memperoleh markah dalam soalan situasi seperti ini.

Kaitan dengan bab

Standard ini sebahagian daripada bab Pengenalan kepada Kimia, dan tabiat pengendalian selamat di sini diteruskan ke setiap amali yang anda lakukan merentasi Kimia SPM, hingga ke Kertas 3. Ulang kaji peraturan dengan nota ulang kaji bab ini, dan semak halaman kesilapan lazim untuk melihat dengan tepat di mana pelajar menjatuhkan markah keselamatan. Dalam kelas dalam talian satu-ke-satu Kimia SPM kami, dalam bahasa Inggeris, dari RM50/jam, guru kami melatih tabiat peraturan-tambah-sebab sehingga setiap jawapan keselamatan lengkap, kerana inilah salah satu tempat paling mudah dalam kertas untuk memperoleh atau kehilangan markah.

Imbasan pantas

• Keselamatan diperiksa sebagai peraturan yang boleh dijustifikasikan, sentiasa tulis peraturan + sebab.
• Baca label dan simbol bahaya sebelum guna; kenali menghakis, toksik, mudah terbakar, pengoksida.
• Hidu dengan mengipas, jangan merasa; guna kebuk wasap untuk gas toksik.
• Tambah asid ke dalam air semasa mencairkan; lupuskan bahan kimia seperti diarahkan.