Sebatian tak tepu

Sebatian tak tepu ialah sebatian yang mengandungi sekurang-kurangnya satu ikatan ganda dua karbon–karbon, C=C, jadi ia tidak memegang bilangan maksimum atom hidrogen. Inggeris: unsaturated · Cina: 不饱和.

Ikatan ganda dua ialah kawasan ketumpatan elektron yang tinggi dan boleh terbuka, yang menjadikan sebatian tak tepu reaktif: ia mengalami tindak balas penambahan yang mana atom ditambah merentasi C=C dan menukarnya menjadi ikatan tunggal. Alkena ialah hidrokarbon tak tepu bab ini, dan kereaktifannya bertentangan terus dengan alkana yang tenang. Inilah juga sebab sebatian tak tepu boleh dikesan dengan ujian mudah.

Contoh. Etena (C₂H₄) ialah tak tepu: dua atom karbonnya bercantum melalui ikatan ganda dua. Apabila etena dialirkan melalui air bromin, warna perang hilang pada suhu bilik apabila bromin menambah merentasi ikatan ganda dua itu, ujian piawai bagi ketaktepuan. Kalium manganat(VII) berasid dinyahwarnakan dengan cara yang sama.

Kekeliruan yang perlu dielakkan. Jangan kelirukan tak tepu dengan tepu. Sebatian tak tepu menyahwarnakan air bromin dengan cepat pada suhu bilik kerana C=C-nya; sebatian tepu membiarkan air bromin tidak berubah, kerana ia mempunyai ikatan tunggal sahaja. Ingat bahawa ikatan ganda dua itulah, bukan sekadar menjadi hidrokarbon, yang memberi ujian positif.

Kereaktifan yang datang dengan ketaktepuan inilah yang menjadikan sebatian ini begitu berguna dalam industri. Oleh sebab ikatan ganda dua boleh dibuka, etena menjadi titik permulaan untuk membuat banyak bahan harian: ia boleh ditukar kepada etanol dengan menambah stim, dikeraskan dengan hidrogen untuk menukar minyak cair menjadi lemak pepejal, atau digabungkan dengan dirinya sendiri berkali-kali untuk membina rantai polimer yang panjang. Dalam setiap kes, ciri yang sama sedang bekerja, ikatan ganda dua yang sedia terbuka dan menerima atom baharu. Melihat ketaktepuan sebagai peluang untuk molekul bertindak balas, bukan sekadar butiran struktur, itulah yang menjadikan tindak balas alkena terasa seperti satu cerita yang berkait.

Ketaktepuan ialah kunci kepada keseluruhan kimia alkena, penambahan, penghidrogenan, pempolimeran dan ujian air bromin semuanya berpunca daripadanya, jadi ia salah satu istilah paling bernilai dalam kerja Sebatian Karbon yang diperiksa Kimia SPM.