Sebatian tepu

Sebatian tepu ialah sebatian yang atom karbonnya bercantum melalui ikatan kovalen tunggal sahaja, jadi molekulnya memegang atom hidrogen sebanyak yang mungkin. Inggeris: saturated · Cina: 饱和.

Oleh sebab setiap ikatan karbon–karbon ialah ikatan tunggal, tiada ikatan ganda dua yang boleh terbuka, maka sebatian tepu tidak mengalami tindak balas penambahan. Alkana ialah hidrokarbon tepu bab ini: ia agak lengai dan tindak balas lazimnya ialah pembakaran dan penggantian dengan halogen dalam cahaya ultraungu, bukan penambahan. Perkataan “tepu” ialah singkatan yang berguna, sebaik sahaja anda tahu sesuatu sebatian itu tepu, anda tahu karbonnya sudah penuh dan kimianya terhad.

Contoh. Etana (C₂H₆) ialah tepu: dua atom karbonnya bercantum melalui ikatan tunggal dan setiap karbon juga berikat dengan tiga atom hidrogen, menggunakan kesemua empat ikatan. Ia terbakar dengan mudah tetapi tidak menyahwarnakan air bromin, kerana tiada C=C untuk bromin menambah merentasinya.

Kekeliruan yang perlu dielakkan. Jangan kelirukan tepu dengan tak tepu. Sebatian tepu mempunyai ikatan tunggal sahaja dan membiarkan air bromin tidak berubah; sebatian tak tepu mempunyai sekurang-kurangnya satu ikatan ganda dua C=C dan menyahwarnakan air bromin dengan cepat pada suhu bilik. Ujian air bromin ini ialah cara piawai untuk membezakan kedua-duanya.

Ada baiknya mengingati sebab ikatan tunggal membawa perbezaan yang begitu besar. Dalam molekul tepu, setiap karbon sudah menggunakan kesemua empat ikatannya, jadi tiada tempat untuk atom tambahan melekat tanpa memecahkan ikatan yang kuat terlebih dahulu, dan itulah sebab penambahan memang tidak boleh berlaku. Satu-satunya cara membuat alkana bertindak balas dengan unsur lain ialah menukar ganti satu atom dengan yang baharu, iaitu penggantian, dan itu pun memerlukan dorongan cahaya ultraungu. Kelakuan terhad dan boleh diramal inilah sebabnya hidrokarbon tepu digunakan secara meluas sebagai bahan api yang bersih pembakarannya, bukan sebagai bahan mentah kimia.

Sifat tepu inilah yang menjadikan alkana asas tenang dan lengai bab ini, jadi istilah ini paling baik dipelajari bersebelahan dengan tak tepu, pasangan yang kerap diminta Kimia SPM untuk anda bezakan.