Tepu dan tak tepu

Rantai asid lemak tepu hanya mempunyai ikatan tunggal karbon-ke-karbon, manakala rantai tak tepu mempunyai satu atau lebih ikatan ganda dua karbon-ke-karbon (C=C). Inggeris: saturated dan unsaturated · Cina: 饱和与不饱和.

Perkataan tepu bermaksud rantai itu “penuh” dengan hidrogen: setiap karbon memegang seberapa banyak atom hidrogen yang termampu, kerana hanya ada ikatan tunggal. Rantai tak tepu tidak penuh, kerana ikatan ganda dua C=C mengambil tempat dua atom hidrogen. Perbezaan struktur yang kecil ini menentukan sifat fizik. Lemak tepu tersusun rapi, jadi ia mempunyai takat lebur lebih tinggi dan biasanya pepejal pada suhu bilik serta kebanyakannya daripada haiwan. Minyak tak tepu mempunyai bengkokan pada ikatan ganda dua yang menghalangnya daripada tersusun rapat, jadi ia mempunyai takat lebur lebih rendah, biasanya cecair, dan kebanyakannya daripada tumbuhan.

Contoh. Lemak haiwan seperti lemak babi adalah tepu dan pepejal; minyak sawit dan minyak sayuran lain adalah tak tepu dan cecair. Jika anda menggoncang setiap satu dengan air bromin, minyak tak tepu melunturkan air bromin jingga itu kerana ikatan ganda dua menambah bromin merentasi dirinya, manakala lemak tepu membiarkan warna itu tidak berubah.

Kekeliruan yang perlu dielak. Jangan tersilap yang mana melunturkan air bromin. Hanya bahan tak tepu yang melakukannya, kerana hanya ia mempunyai ikatan ganda dua C=C yang diperlukan untuk tindak balas penambahan. Ingat juga bahawa tepu tidak bermaksud “pepejal” secara takrifan; yang diperihalkan ialah ikatannya, dan keadaan pepejal itu cuma berikutan daripadanya.

Perbezaan tepu dengan tak tepu merentasi seluruh bahagian minyak dan lemak, menghubungkan struktur, takat lebur dan ujian air bromin dalam satu idea yang soalan Kimia SPM kembali kepadanya berulang kali. Ia juga menerangkan mengapa minyak tak tepu menjadi tengik lebih mudah, kerana ikatan ganda dua yang sama yang bertindak balas dengan bromin juga bertindak balas dengan oksigen di udara. Apabila soalan memberi anda takat lebur, sumber, atau keputusan air bromin, anda selalunya dapat menyimpulkan yang selebihnya, jadi mempelajari ketiga-tiga sifat sebagai satu set dan bukannya secara berasingan ialah tabiat yang berbaloi dalam peperiksaan.