Kadar serta-merta

Kadar serta-merta ialah kadar tindak balas pada sesuatu detik yang tepat, diperoleh daripada kecerunan tangen yang dilukis kepada lengkung pada titik itu. Inggeris: instantaneous rate · Cina: 瞬时速率.

Oleh sebab kadar tindak balas sentiasa berubah semasa ia berjalan, satu nilai purata sahaja tidak dapat menerangkan kelajuan pada setiap saat. Kadar serta-merta menangkap kelajuan pada satu masa yang dipilih sahaja. Untuk mendapatkannya pada graf isipadu-masa atau jisim-masa, anda lukis satu garis lurus yang hanya menyentuh lengkung pada titik yang diminati, dipanggil tangen, kemudian kira kecerunan tangen itu. Semakin curam tangen itu, semakin tinggi kadar serta-merta pada masa tersebut.

Contoh. Katakan lengkung isipadu gas melawan masa paling curam pada awal sekali, di mana tangen mempunyai kecerunan 3 cm³ s⁻¹. Ini bermakna kadar serta-merta pada t = 0 ialah 3 cm³ s⁻¹. Kemudian, pada t = 40 s, lengkung menjadi lebih landai dan tangen di situ memberi 1 cm³ s⁻¹, jadi tindak balas telah perlahan kepada satu pertiga kelajuan awalnya. Pada bahagian plato yang mendatar, tangen adalah mengufuk, jadi kadar serta-merta ialah sifar.

Silap faham yang perlu dielakkan. Jangan kelirukan kadar serta-merta dengan kadar purata. Kadar purata menggunakan dua titik dan perentas lurus antara keduanya, memberi satu angka bagi seluruh selang. Kadar serta-merta pula menggunakan tangen pada satu titik tunggal. Pada permulaan tindak balas, kadar serta-merta adalah yang paling tinggi antara semua, dan ia sentiasa lebih besar daripada kadar purata yang diambil dalam selang kemudiannya.

Kadar serta-merta menghubungkan idea kadar dengan kerja kecerunan dalam bahagian graf bab ini, dan membaca tangen dengan betul ialah kemahiran yang sering diuji Kimia SPM dalam soalan amali dan Kertas 2. Berlatih melukis tangen yang benar-benar menyentuh lengkung, bukan memotongnya, kerana tangen yang salah akan memberi kecerunan yang salah dan kehilangan markah. Guru kami boleh menyemak lukisan tangen anda supaya nilai kadar yang diperoleh tepat.